یادداشت

یاداشتی در مورد کتاب《گرافیتی چیست؟》 از کارن رشاد

دو روز پیش کتاب “گرافیتی چیست؟” به دستم رسید و بلافاصله شروع به خواندن آن کردم. این کتاب به اندازه‌ای من را جذب خود کرد که تمام کتاب را یک‌نفس خواندم و در عرض چند ساعت آن را به پایان رساندم و امروز تصمیم گرفتم تا آن چه را در مورد این کتاب فکر می‌کنم با دوستان در میان بگذارم.

نویسنده کتاب کارن رشاد است که آن را در دویست و شانزده صفحه تمام رنگی و در قطع رقعی چاپ و منتشر کرده است. کتاب آراسته به عکس‌ها و تصاویر از منابع دست اول و مرتبط با هر بخش نیز هست که به فهم مطلب و برقراری ارتباط مستقیم با موضوع مورد بحث کمک می‌کند، همچنین از نظر فرم و گرافیک و صفحه‌آرایی مناسب و زیبا است که به روان خواندن و آسانی برقراری ارتباط با مطالب کمک دوچندان می‌کند (سوای دو مورد اشتباه املایی و پنج مورد اشتباه تایپی در متن کتاب). و اما بپردازیم به محتوای کتاب “گرافیتی چیست؟”

نکته اول در مورد این کتاب این است که “گرافیتی چیست؟” کتابی است “درون فرهنگی” و روشن‌گر از “درون” یک فرهنگ. باید بدانیم که گرافیتی یک “امر نو” است. “امر نو” پدیده‌‌ای است که زمان را به پیش و پس از خود تقسیم می‌کند. کوشندگان “امر نو” پدیدآورندگان و تعریف‌کنندگان مفاهیم و روش‌های آن هستند و از این نظر این کتاب، کتابی تحقیقی و برآمده از درون این جنبش هنری و فرهنگی است که توسط پدیدآورنده‌ای پیشرو در درون این قلمرو فرهنگی به نگارش درآمده است و به نظر من از این نظر کتابی کاملا منحصر به فرد و جامع و حتی شگفت‌آور است.

کتاب که می‌توان محتوای آن را به سه بخش اصلی تقسیم کرد در عین حال دربرگیرنده و مفید به فایده برای سه گروه مخاطب نیز هست. دسته اول خوانندگانی که در درون جریان گرافیتی و هنر خیابانی فعال بوده و هستند. دسته دوم پژوهندگان‌ علاقه‌مند با حداقل آشنایی با جنبش گرافیتی و هنر خیابانی و دسته سوم خوانندگان عام هستند که توسط این کتاب با این پدیده آشنا خواهند شد.

من در مورد هر یک از این سه بخش توضیح بیشتری خواهم داد و سعی می کنم تاثیر آن بر هریک از این سه دسته مخاطب را نیز نشان دهم. گرچه تاکید من بیشتر بر مخاطب دسته اول یعنی دوستانی‌ است که در این قلمرو فرهنگی و اجتماعی و هنری فعال هستند و به نوعی مخاطب اصلی این کتاب به شمار می‌آیند.

کتاب با بررسی تاریخی هسته مرکزی تمام هنرهای بصری، یعنی خود تصویر آغاز می‌شود. این بررسی نه به شیوه معمول کتاب‌های تاریخ هنرهای تجسمی، بلکه با بررسی تحول کارکرد و چگونگی تاثیرگذاری تصویر در جوامع بشری آغاز می‌شود و تا دوران مدرن ادامه می‌یابد. نخستین تاثیر مشخص شدن جایگاه زمانی پدیده گرافیتی در سیر خطی تحول تصویر و کارکرد آن در تاریخ اجتماعی انسان، آگاهی از چرایی و چگونگی پیوند گرافیتی به عنوان یک اثر تجسمی با دوران و جنبش‌های هنری و اجتماعی پیش از خود است.

کتاب سپس به بررسی دقیق خود “گرافیتی” می‌پردازد و با بررسی موشکافانه و همه‌جانبه کوشش می‌کند تا این پدیده را از زوایای گوناگون و از نگاه پژوهندگان گوناگون بررسی کند. نتیجه این کوشش به دست امدن تعریف دقیق و روشن و قابل فهم از این پدیده برای مخاطب است. خواندن و آگاه شدن از نقطه‌نظرها و پژوهش‌های گوناگون فلسفی، تاریخی، هنری و اجتماعی، از زوایای دید متفاوت و بعضا متضاد، در نهایت به جمع‌بندی جامع و روشنی از تعریف گرافیتی می‌رسد و مخاطب را برای ادامه کتاب آماده می‌کند.

در بخش‌های بعدی کتاب که به نظر من بسیار جذاب و درخشان‌ است، نویسنده ما را با خود همراه می‌کند و درونی‌ترین و جزئی‌ترین جنبه‌های فرهنگی این قلمرو را به ما نشان می‌دهد. این بخش با استفاده از مطالعات، نقل‌قول‌ها و تجربه‌های دست اول اجتماعی و هنری گرافیتی‌کارها، اطلاعات و بینش جامع و از نظر من همه‌جانبه‌ و صادقانه‌ و مهم‌تر از همه “اصل” از “درون” این صحنه فرهنگی به دست می‌دهد. زیبایی‌شناسی گرافیتی، روان‌شناسی فردی و اجتماعی گرافیتی‌کار، روابط دوسویه گرافیتی و گرافیتی‌کار با هنر و اجتماع و حکومت و دیگر جنبش‌های هنری معاصر، کنش‌ها و تعاملات و تعارضات درون‌فرهنگی گرافیتی و حتی نگاه به بازار و روابط اقتصادی برآمده از این هنر در این بخش‌ها مورد توجه قرار گرفته‌ و موشکافی شده‌اند.

کتاب با توضیح واژگان و ترم‌های درون‌فرهنگی گرافیتی و معرفی منابع مفید درباره گرافیتی و هنر خیابانی راه آشنایی بیشتر برای مخاطبان علاقه‌مند را فراهم می‌کند و با ترجمه‌ای از مقاله‌ “ژان بودریار”، فیلسوف معاصر، درباره گرافیتی به پایان می‌رسد.

آنچه که من را برآن می‌دارد تا این یادداشت مختصر را در مورد این کتاب با خوانندگان و به طور خاص با دوستان دیده و نادیده فعال در صحنه گرافیتی کشورمان درمیان بگذارم این است که شناخت و آگاهی همواره روشنگر راه پیش رو در هر فعالیت انسانی است و در این قلمرو خاص که به طور عامدانه مورد کج‌فهمی و دشمنی قرار گرفته و از هر راه ممکن تلاش می‌شود تا آن را از مجرای تاثیرگذاری و ارتباط‌ انسانی منحرف کرده و به سمت و سوی مورد تایید سیستم‌های حکومتی و اقتصادی بکشاند (در همه جای جهان)، اهمیت آگاهی از چرایی و فلسفه وجودی این جنبش هنری انسانی معاصر دوچندان است. از نظر من اهمیت این کتاب در خلوص نگاه آن و در نتیجه تاثیرگذاری آن بر انسان‌های پوینده در راه این هنر است. دوستانی که به هر دلیل علاقه‌مند و پیگیر در این راه هستند، دریغ است که از آگاهی و دانش تهی باشند که نتیجه بلاواسطه آن بازیچه شدن در دستان نامريی قدرت است. من تا به اینجا کتابی را سراغ ندارم که توسط هنرمند گرافیتی‌کار درمورد گرافیتی و هنر خیابانی نگاشته شده باشد. شاید این از بی‌اطلاعی و کم‌دانشی من باشد اما به هر حال در اصل موضوع مورد بحث تفاوتی ایجاد نمی‌کند. همانطور که خود من پس از خواندن کتاب آرزو کردم کاش در سال‌های بسیار قبل و در آغاز، چنین کتابی در دسترس می‌بود تا روشنگر بسیاری از گره‌های فکری و تردیدها و بدفهمی‌ها می‌بود.

نویسنده: آرش وحدتی