مقاله

گریوها یا نقالان مدرن شهری

بارها مقالاتی نوشته می شود پیرامون ریشه های ادبی رپ نویسی فارسی و اینکه آیا رپ فارس ریشه های زبانی و بیانگرای خود را از بحرطویل قرض گرفته است؟ آیا رپ فارس رابطه ای با شعر مدرن پارسی دارد؟
من این بحث را هاشیه ای می دانم و تلاشی بی دلیل برای ایرانیزه کردن رپ فارس از دیدگاه فرمالیستی و ظاهری. درست مثل آندوران که فکر می کردیم اگر صدای تار از درون آوای بیت های رپ فارسی بگوش برسد این اثر ایرانی است!
چرا که ارتباط رپ نوشته های فارسی حتی اگر به ادبیات فارسی از هر نوعی زیاد باشد، که همینطور نیز هست، ولی نقشی ذاتی در ریشه های فرهنگی هیپ هاپ جهانی ندارد. بلکه ارتباط موسیقی رپ با زبان و ادبیات هر منطقه یا کشوری درواقع فقط یافته های نوینی می تواند باشد در بومی سازی موسیقی رپ به عنوان یک پدیده فرهنگیه جهان-محلی( Glocal ). از اینرو به نظر این جانب کندوکاو در ریشه های تاریخی و فرهنگی که ویژگی های ساختار روایتی موسیقی کلام محور رپ آمریکائی را هویت بخشیده برای درک این موسیقی کلام محور اهمیت بیشتری دارد.
به همین خاطر در این مقاله به جای اینکه به سطح و هویت ظاهری رپ فارسی بپردازم، به ریشه های فرهنگ روایتی این موسیقی خواهم پرداخت.

 

پژوهشگران معتقدند ریشه ها و آبشخور موسیقی رپ که بخش شفاهی فرهنگ هیپ هاپ است را نمی توان درک کرد بی آنکه به سنت روایتی خوانندگان و نقالان حرفه ای آفریقای غربی معروف به “گریوها” ( Griots ) یا جلی ها ( Jelis ) پرداخت. اگرچه بنظر می رسد که تکنیک رپ خوانی برگرفته از عمل “توستینگ” دی جی ها و سیستم های صوتی جامائیکائی باشد که به شکلی خودجوش و اتفاقی در یک روند خلاقانه در کلاب ها و مهمانی های منطقۀ برانکس نیویورک در اواخر دهۀ ۷۰ میلادی کم کم شکل گرفته است، اما این فرهنگ روایتگوئی و نقالی گریوها در اشکال مختلفی در زندگی روزمرۀ سیاهپوستان آمریکائی و جامائیکائی در ادبیات ترانه سرائی شان و خوانندگی آنها در موسیقی گاسپل، بلوز و رگی بطور بنیادین نهفته و شنیده می شود و تا به امروز نسل به نسل در اشکال متنوعی خودنمائی کرده است. گریوها یا جِلی ها تاریخ نگاران، نقالان، نوحه خوانان، شاعران، هنرپیشه ها و موسیقی پردازانی هستند که سنت شفاهیگوئی ( Oral tradition ) یا روایتگوئی دهان به دهان را حفظ کرده اند.

پُل اُلیور ( Paul Oliver ) پژوهشگر و استاد تاریخ معماری و همچنین نویسندۀ چندین کتاب پژوهشی پیرامون موسیقی بلوز و دیگر اشکال فرهنگ موسیقائی آفریقائی/آمریکائی ها در کتاب Savannah Syncopators می نویسد:

“با اینکه یک گریو باید بدون هیچ اشتباهی تعداد زیادی آهنگ های سنتی بلد باشد، آنها همچنین می بایست بتوانند فی البداهه در بارۀ رویدادهای روز، حوادث گذشته نیز نقل قول کند. هوشمندی یک گریو می تواند ویرانگر و دانش وی بسیار چشمگیر باشد”.

بااینکه گریوها به عنوان نوحه خوانان یا خوانندگان مذهبی نیز شناخته می شوند اما گاهاً قدرت خوانندگی خود را جهت خبرچینی، هجوگوئی و نظریات سیاسی هم استفاده می کنند. گریوها در واقع کتاب های زندۀ تاریخی هستند. آنها از طریق آهنگ و ترانه سنت های پیشینیان خود را حفاظت می کنند و آداب و رسوم اجداد خود را نسل به نسل از طریق این ترانهها و آهنگ ها زنده نگه می دارند.

در سال ۱۳۵۸ کتاب رومان ریشه ها ) Roots ( را از یکی از کتابفروشی های تهران خریدم. نویسندۀ این کتاب اَلکس هیلی ( Alex Haley ) یک نویسندۀ آفریقائی/آمریکائی است. این کتاب در سال ۱۹۷۶ میلادی در آمریکا به چاپ رسیده بود. در این رومان اَلکس هی لی اشاراتی به سنت گریوها در آفریقا کرده است. او معتقد بود که روایت هائی را که بطورشفاهی در مورد آنچه که بر خانواده و اجدادش در دوران بردگی شان گذشته و از طریق سنت روایت دهان بدهان، نسل به نسل ثبت شده و از زبان پدربزرگش و اقوام پیر دیگرش برای او نقل شده همان سنت باقی ماندۀ گریوها می باشد. او آنچه برایش نقل شده را ریشه یابی می کند و بزیبائی رمانی در روایت تاریخچه زندگی خانوادگی خود و بردگی آفریقائی/آمریکائی ها می نویسد.
اَلکس هی لی مدت ده سال برای نگارش این کتاب تحقیق کرده، به سفرهای تحقیقی دور دست در آفریقا رفته و به این نتیجه می رسد که مطمئنا گریوهائی نیز باید در آفریقا وجود داشته باشند که داستان اجداد آفریقائی او را نیز بدانند و بتوانند روایت کنند. از اینرو بعد از ریشه یابی در مورد اجدادش در آمریکا از ریشه های خود در کشور گامبیا آگاه شده و به آنجا رفته و گریوهائی را پیدا می کند که همچنان داستان هائی را پیرامون اسارت بردگان و شخصی بنام “کونتا کینته” که در روستائی بنام “جوفوره” زندگی می کرده روایت می کنند. کونتا کینته از جمله کسانی بوده است که به اسارت گرفته میشود و به عنوان برده فروخته شده و به یکی از بنادر Maryland بنام Annapolis در آمریکا آورده می شود. این داستان کماکان در آوازهای گریوهای گامبیا نقل می شد. اَلکس هی لی معتقد بود کونتا کینته از اجداد آفریقائی او بوده است.

گریوها یا جلی ها به قدرت بیانی و کلام خود واقف اند. آنها زبان را مهمترین وسیله برای زنده نگاه داشتن آداب و رسوم و حفظ ریشه های خود می دانند.
اگرچه اسناد و ریشه های مشخصی برآنکه تکنیک رپ خوانی در شکلی آگاهانه از فرهنگ شفاهی گوئی گریوها سرچشمه گرفته باشد وجود ندارد اما اِلمان های بیانی و فرهنگ روایتگوئی که بنظر می رسد برگرفته از سنت گریوها هستند در موسیقی رپ شنیده می شود. یکی از این اِلمان ها در موسیقی هیپ هاپ می تواند تکنیک سوال و عکس العمل (Call and response ) باشد که در فرهنگ موسیقی قاره آفریقا در اشکال مختلفی وجود دارد. این تکنیک در موسیقی گاسپل و بلوز سیاهپوستان آمریکا نیز مشخصا وجود دارد که کماکان در دیگر زیرشاخه های آن یعنی انواع موسیقی های راک نیز زنده مانده و به گوش می رسد. اِلمان مهم دیگر می تواند قدرت بیانی و شفاهی گوئی رپ خوانان باشد که نه تنها ساختاری نوپرداز ادبی دارد بلکه نوعی نقالی و روایتگوئی مدرن است که جامعه رپ خوان و زندگی پیرامونی اش را در شکلی گزارشگونه نقل کرده و تاریخنگاری می کند. تکنیک رپ خوانی همانند گریوها حکم یک رسانه را دارد.

اگر امروز به شعرآهنگ های چاک دی از اوایل دهۀ ۸۰ میلادی گوش کنیم روایات متنوعی از آنچه آنها نقل کرده اند مانند راسانه ای بی زمانه می شنویم. از نمونه های امروزی تر موسیقی هیپ هاپ که بخوبی سنت شفاهی گوئی را در این موسیقی مدرن نشان می دهد می توان از رپآهنگ ” December 4 ” کاری از Jay-Z و رپآهنگ ” Kenji ” کاری از گروه Fort Minor نام برد. در هر کدام از این آثار هنرمند تاریخچه زندگی خود و زندگینامه خانوادگی خویش را در رابطه با شرایط زندگی و جامعه خود نقل می کند. اگر چه هر دو داستان زندگی خویش را از دو زاویۀ زمانی و تاریخی متفاوت روایت می کنند اما هر دو قطعه یک رویکرد مشترک دارند. آن رویکرد روایت حوادثی می باشد که در زندگی شخصی هر دو هنرمند نقش مهم و تائین کننده ای را بازی کرده اند.
درواقع روایتگوئی و گزارشگری آنچیزیست که در فرهنگ آفریقائی/آمریکائی ها باقی مانده و در موسیقی هیپ هاپ نیز شکلی پایه ای و از اصول مهم آن است. شاید بتوان رپ خوانان را گریوهای عصرجدید نامید.

البته با اینکه ریشه های این فرهنگی موسیقی رپ را سنت روایتگوئی دهان به دهان آفریقائی-آمریکائی ها شکل داده است، بااین حال شرایط زندگی سیاهان و جوانان لاتینوی فقیر در جامعه فراصنعتی نیویورک در شکل دهی فرهنگ هیپ هاپ بی تاثیر نبوده است. فرهنگ روایتی موسیقی رپ توانسته بخاطر قابلیت تاثیرپذیری که دارد از چهارچوب های فرهنگ بومی اولیه خود که فرهنگ اجتماعی روز آمریکا بود خارج شده و امروز صدای غالب نسل جوان در سراسر جهان شده است. این تاثیرگیری می تواند از عضوی از یک گنگ خطرناک در مرکز شهر لُس آنجلس باشد، می تواند از یک مهاجر الجزایری در پاریس باشد، یا از یک Blackface جوان ژاپنی که با تاپ ترین آهنگ در منطقه روپونگی در توکیو پایکوبی می کند، یا در رپ نوشته های معترض رپ خوانانی از نظام آباد، ونک، تهران پارس یا شهرک غرب. لازم به ذکر نیست که حتی جوانان سفید پوست دهاتی آمریکائی که اصطلاحا rednecks خطاب می شوند نیز تشکیل دهندۀ بخش بزرگی از مصرف کنندگان و تاثیرگذاران هیپ هاپ هستند.

موسیقی رپ مانند همه فرهنگ های بیانگرای آفریقائی آمریکائی ویژگی محاوره ای و بقولی گفت و شنودی ( Call and response ) دارد. این به این معناست که هنرمند دائما در حال حرکت و در حال ابراز نظریست و ذهنیت او در انتظار جواب است. درواقع هنرمند همیشه بدنبال ایجاد فضائی دوطرفه است تا ارتباطی و گفتگوئی میان خود و مخاطب به جریان بیافتد.
این ویژگی “ارتباط دوطرفه” در فرهنگ آفریقائی آمریکائی ها که هیپ هاپ نیز حامل همان ویژگی می باشد موجب دیالوگ هائی غیر مستقیم میان راوی و شنونده شده که در شکلی سیال به خودآگاهی فرهنگی می رسد.

یکی از پایه ای ترین و مهمترین موضوعاتی که از طریق موسیقی رپ بیان می شود بیان شرایط زندگی انسان امروزی در یک زندگی شهریست. موسیقی رپ داستان های کوتاه از زمانه امروز ما هستند. زمانه ای که پر از افسانه های مدرن در وصف تنهائی انسان مدرن است. این افسانه های مدرن و امروزی گاه در دنیای فراصنعتی غرب از درون گتوها و مناطق مسکونی حاشیه ای از زبان رپ خوان روایت می شود و گاه در قلب پر طپش و پر از استرس شهری بی نفس مانند تهران، بیروت و یا استانبول از زبان جوانی که میان نگاه های مسخ و در رفت و آمد همشهری هایش همیشه تنهاست روایت می شود.

این داستان ها و افسانه های شهری در شکل رپنوشته، گاه با جملات مبالقه آمیز و گاه ساده و حقیقی، لایه های هستی رپخوان را ورق زده و با قافیه ها تزئین می شوند، با سیلاب ها جریان ریتمیک رپ نوشته را بر ضربآهنگ می نشانند تا مخاطبان را تلنگری زده و با خود به پرتگاه تفکرات خطرناک تا سر مرز هویت رپ خوان ببرند.
این داستان های شهری مدرن در وصف خیابان و زندگی روزمره با یک دوگانگی مالیخولیائی میان عشق و تنفر به زندگی شهری بارها و بارها روایت می شود. این عصاره موسیقی رپ است.

به قلم “نصیر مشکوری”

فایل صوتی این مقاله

نظر بدهید

اینجا کلیک کنید تا نظرتان ارسال شود