مقاله

هیپ هاپ به مثابحه جنبشی مدنی

از زمان شکل گیری موسیقی بلوز تا اواسط دهه هفتاد میلادی که موسیقی هیپ هاپ صفحه نوینی از تاریخ فرهنگ موسیقائی آفریقا/آمریکائی را رقم زد، بعد از گذار بیش از سه دهه توانست بعُدی جهانشمول بخود بگیرد و سلیقه و شیوۀ زندگی بخشی از جوانان جهان را تحت تاثیر خود قرار دهد. این تاثیرات چه در موسیقی، رقص، پوشاک و چه در زبان و رفتار روزمره آنها به روشنی بچشم می خورد. بنظر می رسد که خرده فرهنگ های آفریقائی/آمریکائی بخاطر ارتباط تنگاتنگی که با زندگی اجتماعی سیاهپوستان آمریکائی دارند در طول دوران شکل گیری تاریخی شان موفق به بیان جنبه هائی از هویت جوانان امروزی می شوند و موجب به جریان درآمدن جنبش های خرده فرهنگی و اجتماعی می گردند. جوانانی که در حال گذار از مرحلۀ بلوغ جسمی ) Adolescence ( به بلوغ اجتماعی هستند. خودشناسی جوانان از
طریق موسیقی و شیوۀ زندگی سیاهپوستان آمریکائی، مسلما بخاطر مقاومت هنجارشکنانه آنان در برابر فشارهای جامعه نژادپرست و محافظه کارآمریکا بوده است و این دینامیک در بیشتر خرده فرهنگ ها و موسیقی های ساهپوستان آمریکائی وجود دارد و جوانان را در دیگر نقاط جهان به خود جذب می کند.

خرده فرهنگ هیپ هاپ از همان سرآغاز ضد خشونت و نابودی بود و برای همبستگی و زنده بودن و زندگی کردن بدنبال راه نوینی برای ابراز هستی خود و تثبیت موجودیت و دیدگاه های امروزی نسل خود می گشت. هیپ هاپ از بدو تولدش، بیش از سی سال پیش، وسیله ای برای بیان زندگی روزمره و اعتراضات اجتماعی و فرهنگی نسل های به حاشیه کشیده شدۀ مدرن شهری بوده است. رپ خوان معروف “چاک دی” موسیقی هیپ هاپ را CNN سیاهپوستان آمریکا” خطاب کرده است. منظور او از مقایسه رپ خوانی با CNN به این معنا بود که موسیقی رپ تنها رسانۀ قابل اعتماد و راستگو بود که روزگار آفریقائی-آمریکائی ها را آنگونه که هست تصویر و گزارش می دهد. این نظریه، با توجه به نوع بهره گیری جوانان از این خرده فرهنگ زنده در نقاط مختلف جهان، کاملاً صدق می کند. جوانان سراسر جهان بویژه در منطقۀ آشفته و نابسامان شرق میانه و شمال آفریقا با بهره گیری از خرده فرهنگ هیپ هاپ بی عدالتی ها و شرایط بد اجتماعی خود را در تعارض با جامعه سنتی منطقه ابراز می کنند. در تونس همگام با خیزش جنبش حق طلبانۀ مردم علیه حکومت خودکامۀ “بن علی” در ۱۸ دسامبر ۲۰۱۰ میلادی و سرآغاز جنبش آزادیخواهانۀ مردم کشورهای شمال آفریقا و شرق میانه که به جنبش بهار عرب معروف شد، رپ خوان جوانی با نام هنری “اِلژنرال” که اصلاً “حمدا بن امور” نام داشت، رپاهنگ “رئیس لبلد” یا همان “رئیس جمهور” را منتشر کرد که اگر چه موجب دستگیری و زندانی شدن وی شد اما این قطعه موسیقی هیپ هاپ به سرودی خیابانی در تظاهرات روزانۀ مردم تونس تبدیل گشت که به سرنگونی حکومت خودکامه و دیکتاتوری “بن علی” انجامید.

پروفسور تاد بوید در کتاب The New H.N.I.C. می نویسد: “هیپ هاپ بیانگر فرهنگ معاصری شد که مشخصا هیچ مشکلی با رُ ک و راست بودن ندارد. این ویژگی حقیقت این موسیقی است و حقیقتا خیلی از آفریقائی/آمریکائی ها امروز خود را اینگونه می بینند. با این حال هنوز نسل های قبلی سیاهپوستان که در گذشته با فرهنگ و رسم ورسومات قدیمی تربیت شده اند کماکان همان رفتار و حالات محافظه کارانه و لفافه گوئی را ادامه می دهند، در حالی که خیلی از آفریقائی/آمریکائی های جوان امروزی درلفافه سخن گفتن را نمی پذیرند و روی هم رفته شیوۀ زندگی و رفتار خود را پنهان نمی کنند. از نظر آن ها ترس از بیان واقعیت و پنهانکاری درواقع خویشتن گریزی و بی هویتی نژاد سیاه آمریکائیست. هیپ هاپ تماما به معنای “واقعی بودن” است. آنچه در گذشته پشت پرده گفته می شد اینک دائما در عمومی ترین موقعیت ها بیان می شود و هیپ هاپ کانال بیان آن است”.

درواقع آنچه تاد بوید مورد نظر دارد تحول بنیادینی است که در درون فرهنگ اجتماعی نسل هیپ هاپ بوجود آمد. تحولی که خود را از کانال های متنوع هنری هیپ هاپ بیان کرد. بگفته ای دیگر دگرگون شدن نگاه جوانان مهاجر و سیاهپوستان آمریکائی قبل از آنکه در هیپ هاپ خودنمائی کند خارج از آن آغاز به رُخ دادن کرده بود. به این معنا که هیپ هاپ تنها قالبی شد برای ابراز آن دگردیسی فرهنگی و تغییر رفتار اجتماعی جدید. در حقیقت هیپ هاپ فرای یک جنبش یا خرده فرهنگ موسیقائی شکل گرفت. چرا که آنچه از طریق هیپ هاپ دیده و شنیده می شود تنها مجموعه ای از تکنیک های بیان موسیقائی، هنرهای تجسمی و رقص نیست بلکه جهشی تکاملی در رشد فرهنگی و اجتماعی نسل هیپ هاپی آفریقائی/آمریکائی است.

بنظر پروفسور تاد بوید، گروه هیپ هاپ N.W.A در سال ۱۹۸۸ میلادی در رپآهنگ ” Express yourself ” در واقع تاکید بر آن دارند که آزادی بیان برای هیپ هاپ حیاطی است. آزادی بیانی که حتی بخش بزرگی از جامعه سیاهپوستان آمریکا نیز به آن معترض بودند و از آن انتقاد می کردند. جامعه محافظه کار سیاهپوستان آمریکائی معتقد بودند که این گونه بیان آزاد و روایات بی پردۀ زندگی جوانان سیاهپوست در هیپ هاپ، تحقیری علیه سیاهپوستان در برابر جامعه سفیدپوست حاکم است و کمکی در بهبود شرایط نمی کند.

جنبش هیپ هاپ که بخش بزرگی از آن صرف اعتراض و روایت فشارهای روزانه جامعه سفیدپوست حاکم آمریکا بر زندگی آفریقائی/آمریکائی ها می شد همزمان سرآغاز نقدی آزاد و سریح بر جامعه آفریقائی/آمریکائی نیز گشت. حرکتی اجتماعی با آبشخور فرهنگی نوینی که روحیات و فرهنگ محافظه کار و سرخوردۀ نسل های گذشته آفریقائی/آمریکائی را نیز به انتقاد کشید.
پروفسور تاد بوید در این رابطه به کریس راک ) Chris Rock ( کمدین معروف سیاهپوست آمریکائی اشاره می کند که برخلاف عموم آفریقائی/آمریکائی ها، او نوک حملۀ شوخی های نقادانه خود را به جامعه آفریقائی/آمریکائی که خود عضوی از آن بود گرفته و آنرا به تمسخر می کشد. توجه داشته باشید که بیشتر این اجراهای کمدی در برابر تماشاچیان قالبا سفیدپوست اجرا شده است. یکی از این اجراها در سالن Tacoma Theater در واشینگتون سیتی در سال ۱۹۹۶ انجام شد. شوخی های منتقدانه و تند و تیز او در نقد جامعه سیاهان آمریکا نه تنها در اجراهای زنده بیان می شد بلکه در کانال تلویزیونی HBO و بعدها از طریق کاست های ویدئوئی و DVD در سراسر جهان منتشر شد. تاد بوید در این مثال خود گستردگی تحول فرهنگی نسل جدید سیاهپوست امریکائی را حتی خارج از جنبش موسیقی هیپ هاپ توضیح می دهد. در این جنبش برای اولین بار آفریقائی/آمریکائی ها از زاویه قدرت، هم سطح با سفیدپوستان به نقد خود و جامعه پیرامونی خود پرداختند. این حرکت فرهنگی آنقدر گسترده شد که در مدت کوتاهی وارد جامعه جوانان سفیدپوست نیز شد و در ادامه در سراسر جهان به شیوه ای از ابراز جوانان مدرن و دگرخواه در جوامع مختلف تبدیل گشت.

از نظر وی فرهنگ هیپ هاپ با تمام اهداف و مقاصدی که دارد یک جنبش مدنی مدرن امروزی است که ما را مجبور می کند تا هنجارهای جاافتاده را دوباره تعریف کنیم. هیپ هاپ فرای مرزبندی های فرهنگی، نژادی، و تاریخی عمل می کند، همزمان که بطور قابل توجهی هر سه پدیدۀ ذکر شده در آن در اشکالی رادیکال موجودیت دارند.

این ویژگی فرهنگی هیپ هاپ یعنی رُک گوئی و بیان زندگی جوانان گریزان از جامعه سنتی و نقد سریح فرهنگ اجتماعی روز در جنبش رپ فارس نیز بخوبی شنیده و دیده می شود. درواقع رپ فارس برای اولین بار در تاریخ موسیقی های مردم پسند ایران موفق شده تا سنت لفافه گوئی متافوریک در پشت پرده ایهام خواندن و فرهنگ تعارف گوئی ایرانی را در هم شکسته و حتی در فرهنگ اجتماعی روز نیز حرکتی فرهنگی به پا کند. بگفته ای دیگر با خیزش هیپ هاپ ایران در اواخر دهه هفتاد خورشیدی تا به امروز در بیشتر مواقع رپ فارس رسانه ای شد تا جامعه ایرانی بتواند از طریق آن از زندگی پنهان زیرپوست شهرها و رفتار و آداب خیابانی جوانان شهری که از اقشار گوناگون نیز بودند با خبر شود. روایت و ابراز بدون تعارف و بی پردۀ بازیگوشی ها و گاه روابط غیرعرفی رایج میان شهروندان ایرانی در رپ فارسی بنوعی تلنگری شد بر جامعه محافظه کار ایرانی. این رویکرد در رپ فارس و فرهنگ یاغی و هنجارگریز هیپ هاپ موقعیتی را ایجاد کرد برای بیان شکاف نسل ها، تعارضات و دگرخواهی نسل جوان ایرانی.

جنبش هیپ هاپ ایران، جنبشی مدنی مدرن اما فراسیاسی و فراعقیدتی است. جنبشی فرهنگی-اجتماعی که موفق شده تا برای نسل خود فضائی آزاد در محدودۀ فرهنگ عرفگرا و سنتی ایران بوجود آورد. جنبشی مدنی که نشان داد می تواند به عنوان وزنه ای سنگین در مبارزات جوانان امروزی باشد و بنوعی دیالوگی دمکراتیک فرای جناحبندی های سیاسی با سیستم حاکم داشته باشد. این رُکگوئی و واقعیت گرائی در هیپ هاپ توانست موسیقی مردم پسند ایرانی را در شکلی بنیادین دمکراتیزه کند و از چرخش بی پایان تکرار مکررات توخالی خارج کند. رپ فارسی، حتی آندسته که از روزمرگی و دود و الکل و شهوت می خوانند، راویان رئالیست جامعه بیمار و لبریز از آلودگی های اجتماع ما هستند. آن دسته نیز که خویش و جامعه خود را نقد می کنند و تحول در فرهنگ و هنر خود را هدف می دانند پیشگامان انقلاب
فرهنگی فردای ما هستند.
جنبش هیپ هاپ ایران برای همیشه در آسمان تاریخ اجتماعی و فرهنگی ایران معاصر به عنوان ستاره ای خواهد درخشید.

به قلم“نصیر مشکوری”