یادداشت

موسیقی با طعم تند ادبیات مروری بر ماهیت کانسپت آلبوم

موسیقی با طعم تند ادبیات مروری بر ماهیت کانسپت آلبوم

«ارزش یک مجموعه فراتر از حاصل جمع اجزای آن است» این جمله‌ی ارسطو به غیر از ریاضیات تقریبا در تمام موضوعات دیگر صادق است. در پزشکی، مهندسی، فلسفه و البته در هنر. در واقع اگر دقیق نگاه کنیم متوجه می‌شویم هنر تنها به شکل مجموعه معنا پیدا می‌کند. مثلا در هنرهای بصری نسبت خطوط و رنگ‌ها با یکدیگر است که زیبایی می‌آفریند. حتی در مینیمال ترین فرم‌ها نیز استفاده از تنها یک عنصر بی معناست و حداقل دو جزء اولیه وجود دارند که نسبت آنها با یکدیگر به خلق هنر می‌انجامد. در موسیقی نیز تمام مفاهیم موجود از جمله ریتم، ملودی و هارمونی همه به شکل مجموعه معنا پیدا می‌کنند. در بحث ریتم اگر تنها یک ضرب بشنویم و ضرب دیگری قبل یا بعد از آن نباشد هیچ گونه معنای ریتمیکی قابل دریافت نیست و در کنار هم چیده شدن ضرب‌ها و فواصل زمانی آنها با هم است که ماهیت ریتم را می‌سازد. در ملودی و هارمونی نیز همواره مجموعه‌ای از نتها دخیل هستند. اساسی ترین تعریف ملودی چینش افقی چند نت پشت سر هم است، یعنی اگر چند نت را به یک نت کاهش دهیم ملودی نخواهیم داشت. هارمونی نیز با نوع قرار گرفتن نت‌ها به شکل هم زمان تعریف می‌شود بنابراین استفاده از حداقل دو نت برای شکل گرفتن آن ضروری است. اگر در مقیاسی بزرگتر به قضیه نگاه کنیم با اجزایی مواجه می‌شویم که یک آهنگ را می‌سازند. از پریلود و اینترلود گرفته تا ورس و کورس، در تمام ادوار نوعی تقسیم بندی برای اجزای سازنده‌ی آهنگ‌ها وجود داشته است. اما آیا در مقیاس بزرگتر از این نیز می‌توانیم جمله‌ی ارسطو را درست بدانیم؟ آیا یک آلبوم موسیقی می‌تواند چیزی فراتر از حاصل جمع تک تک آهنگ‌های خود باشد؟ جواب مثبت است. آهنگ‌های یک آلبوم می‌توانند در کنار معنایی که هر یک به طور انفرادی دارند زمانی که در کنار هم قرار می‌گیرند داستان بزرگتری را نقل کنند. در اینجاست که سخن از کانسپت آلبوم به میان می‌آید.کانسپت در لغت به معنی «مفهوم» است و کانسپت آلبوم به زبان ساده آلبومی است که مفهوم تک تک اجزای آن به هم مرتبط باشد و در نهایت به خلق یک مفهوم کلیِ یکپارچه منجر شود.
تعریف دقیق کانسپت آلبوم بر خلاف تعریف کلی آن خیلی مشخص و معین نیست. همه می‌دانند که در کانسپت آلبوم آهنگ‌ها باید با قرار گرفتن در کنار یکدیگر الگوی جدیدی بسازند و هماهنگی جدید پدید آورند، اما الگو و هماهنگی می‌توانند در جزئیات تعابیر مختلفی داشته باشند. هناهنگی می‌تواند در فرم موسیقایی مطرح شود و صرف یکپارچه بودن موسیقیِ یک آلبوم آن را تبدیل به کانسپت آلبوم کند. هماهنگی مفهومی نیز می‌تواند تعابیر و تعاریف مختلفی داشته باشد. آیا سایه افکندن یک موضوع کلی بر مفاهیم مطرح شده در آلبوم می‌تواند آن را در دسته‌ی کانسپت آلبوم قرار دهد یا حتما باید داستانی مشخص و مرتب نقل شود؟ پاسخ‌ها به این پرسش متفاوت است و این تفاوت باعث می‌شود بعضی اوقات در مرزبندی‌ها تردید ایجاد شود. بسیاری معتقد هستند که اولین کانسپت آلبوم در تاریخ متعلق به وودی گوتری است که در طول آلبوم به زندگی مشقت بار کارگران مهاجر در دهه سی آمریکا می‌پردازد. برخی دیگر معتقد هستند که فرانک سیناترا برای اولین بار مفهوم کانسپت آلبوم را مطرح کرده است. به هر ترتیب کانسپت آلبوم‌ها در دهه چهل میلادی متولد شدند و در دهه شصت و هفتاد به کمال رسیدند. موسیقی راک به ویژه در شاخه‌ی پراگرسیو بستر خوبی برای تولید کانسپت آلبوم فراهم می‌کند. ماهیت اتمسفریک این نوع از موسیقی باعث می‌شود فرم و محتوا بتوانند بیشتر در خدمت یکدیگر فعالیت کنند و با خلق فضاهای موسیقایی متناسب با مفاهیمی که بیان می‌شوند بتوان نوعی تئاتر صوتی به وجود آورد. شاید بتوان گروه پراگرسیو راک پینک فلوید را صاحب مشهورترین کانسپت آلبوم‌ها دانست. بسیاری از اجراهای زنده‌ی پینک فلوید نیز با کمک گرفتن از عناصر بصری و شیوه‌های بیان مفاهیم می‌توانند به نوعی کانسپت آلبوم محصوب شوند.
همانطور که پیش‌تر اشاره شد یکی از شیوه‌های مألوف تولید کانسپت آلبوم نقل داستان است. نگاهی که به محتوای کانسپت آلبوم وجود دارد نگاهی کاملا ادبیاتی است و یکی از نقاط تلاقی زیبای موسیقی و ادبیات، در پدیده‌ی فلکلور اتفاق می‌افتد. در همه جای دنیا کمابیش، ضعیف یا قوی، موسیقی فلکلور وجود دارد و در کنار آن افسانه‌هایی که در طول زمان بین همان قوم سینه به سینه نقل شده‌اند. حتی گاهی این دو عنصر با هم آمیخته‌اند و افسانه‌ها به شکل سرود و تصنیف روایت می‌شوند. این نقطه تلاقی فرصتی خوب برای خلق کانسپت آلبوم است. بسیاری از کانسپت آلبوم‌های مطرح جهان نقلی از افسانه‌ای قدیمی یا واقعه‌ای تاریخی در قالبی از موسیقی فولک هستند. فرهنگ و گذشته‌ی ایران نیز هم از لحاظ موسیقی هم از لحاظ ادبیات پتانسیل فراوانی برای تولید کانسپت آلبوم دارد که در چند سال گذشته مورد توجه قرار گرفته است .

نویسنده : بابک علوی / مجله‌ی موسیقی کادانس