نقد

علاج رند مرگ است

از زمانی که ارسطو در فن شعر اولین تئوریهای مربوط به روایت را تعریف کرد بیش از ۲۵۰۰ سال گذشته است. این موضوع نشان میداد روایتگری جزئی جدا نشدنی از زندگی بشر است. موسیقی هم همیشه با روایت عجین بود ولی خب متفاوت از نمایش و داستان. در قرن بیستم موسیقی مثل دیگر مدیومهای هنری دچار دگرگونیهای بسیاری شد. دهه ۱۹۵۰ و ۱۹۶۰ دوران تحول و شکوفایی موسیقی عامه پسند بود و جهان صاحب صنعت موسیقی پاپ شد. در همان دوران گروههای پیشرو راک در رجعتی به گذشته باعث به وجود آمدن فرمی به نام کانسپت آلبوم یا آلبوم روایی شدند (در ایران بیشتر با عنوان آلبوم موضوعی ترجمه شده است). بیش از این وارد جزئیات نمیشوم فقط نکته مهم این فرم از موسیقی، پیوستگی قطعات آلبوم به هم بود. یعنی گروه یا موسیقیدان تالش میکردند میان قطعات آلبوم هماهنگی بیشتری به لحاظ مفهومی برقرار کنند. یکی از مشهورترین این آلبومها که چندان قابل دفاع هم نیست، آلبوم «دیوار» از پینک فلوید است. آلبومی که لیریکسش روایتگر زندگی شخصیتی به نام پینک است. شخصتی که در نوجوانی پدرش را از دست میدهد، معلمان مستبد او را آزار میدهند و … . آلبوم بسیار شعار زده است مخصوصا آن قطعه مشهور «آجر دیگری در دیوار» که نمونه کامل یک ترانه متظاهر است. نمونهها بسیارند. «دیوار» را مثال زدم چون در ایران مورد توجه قرار گرفته و کامال شناخته شده است. سال گذشته هم آلبوم «پااندازی برای پروانهها» اثر درخشان «کندریک لمر» در سبک رپ منتشر شد و بسیار مورد توجه قرار گرفت. «پا اندازی برای پروانهها» یکی از مهمترین تجربههای کانسپت آلبوم سالهای اخیر بود. در ایران این شکل کار کردن متداول نیست تجربههای خیلی اندکی اتفاق افتاده است. در موسیقی رپ فارسی هم نمونههای کمی ارائه شد ولی شاید چندان موفق نبودند. اخیرا آلبوم «رند» از فرشاد در فضای مجازی ارائه شد که یک کانسپت آلبوم رادیکال در رپ فارسی بود. آلبومی سیاه که قهرمان عصبانی ویران شدهای را روایت میکند که نیت به ویرانگری دارد. آلبومی پر انرژی که در لیریکس ، از وزنهای پیچیده و کمتر تجربه شدهای استفاده کرده است.

الگوی ارسطو از داستان در قرن بیستم و به خصوص توسط تحلیل گران روایت در سینما به شکل مدرن تببین شده است. در این الگو پرده اول، پرده شکل گیری اولیه داستان و آشنایی مخاطب با قهرمان است. و در پرده دوم ماجرا شکل میگیرد و به اوج میرسد و …..

ترک اول آلبوم با عنوان »رند« که عنوان آلبوم هم هست- قهرمان و چالش او با هستی را برای ما روشن میکند. صدای دیسورت گیتار و سینتی سایزر و کلماتی که اینگونه آغاز میشوند:
«پاره کردم پیله/به پرت و پالها گوش سپردم/پر شدم از کینه/ با یک تیر توی بالم متولد شدم…».
شخصیت را در همان آغاز معرفیمیکند. بر اساس تکست قهرمان ما یک سلحشور عصیان زده است که پیشهاش شاعری است (شعر شد شیوه…).

تکستها اغلب خطاب به مخاطب خاصی نوشته شده است که انگار بیش از هر چیزی آن مخاطب خود هستی و زندگی است. در قطعه دوم معشوقهای غمگین و تنها روایت میشود که مشابه خود رند، محکوم به تنهایی است. ترک سوم جهانی آخرالزمانی را روایت میکند که کنایه از جامعه امروز است (عشق مرده ولی نیاز جنسی زنده).
و دوباره رند بیش از ترک اول خودش را در ترک چهارم معرفی می کند. لحظه عصیان است. این ترک ظاهرا خطاب به پدر رند است:.. من زاده شدم واسه آزارت… من به دنیا اومدم که ازم بدت بیاد…
در ترک پنجم رند، دنیای دیوی را روایت میکند که طرد شده و در ناکجاآباد تنها زندگی میکند و به واسطه بوسیدن دلبر در میان هستی و نیستی معلق میشود. و در ترک ششم خونهی خاله آغاز بلوغ رند جامعه گریز است. بالفاصله بعد از پایان داستان دیو و دلبر (لبهاش رو بوسید و در یک لحظه خونه و فرشته خاکستر شدن و دیو معلق)، جمله آغازین ترک «خونه خاله» این است:
چقدر پریشونم/باز دستی نی رو شونم/ تو منتظری تا من/بیام بگم پشیمونم…
پریشان حالی و انزجار شدید رند از اینجا آغاز میشود. در واقع تا ترک «دیو و فرشته» پرده اول ماجراست و بعد از حکایت ظاهرا بی ربط دیو و فرشته ما وارد پرده دوم ماجرا میشویم. حالا مبارزه رند (همان دیو رانده شده) که آسیب دیده ولی جان سخت است، وارد مرحله جدیدی میشود. یک فرود کوتاه در قطعه ۷ (سخن) اتفاق میافتد. انگار رند با لحن دیگری در قطعه ۷ موقعیت سیاه و تلخ را دوباره گوشزد میکند. در قطعه بعد او رویایی شیرین را توصیف میکند. در این ترک ما گوشهای از جهان آرمانی و دست نیافتنی رند را می بینیم. ولی این خواب شیرین با واقعیتی سهمگین آشفته میشود. و از میانه این ترک تا انتهای آلبوم، رند در تالش است با توصیف این جهان سیاه و سرد با آن مبارزه کند. او شاعر است و فکر میکند با تشریح این جهان باید با آن ستیز کند اما در انتها و در ترک آخر(شمع) او ناگزیر به مرگی زودرس است و این جهان پلید و سیاه به راه خود ادامه میدهد….

در موسیقی رپ به دلیل گفتاری بودنش ، یک نفر به شکل خطابه میتواند موضوع مد نظرش را عنوان کند در واقع یک صدا تفسیرش از موضوع مدنظر را بیان میکند. فرشاد از این ماهیت موسیقی رپ استفاده کرده و با مدنظر داشتن اینکه این مشخصه موسیقی رپ کمک خوبی برای روایتگری است، فرم کانسپت آلبوم را انتخاب کرده است.

آلبوم رند یک آلبوم روایی یکدست است و در کنار این روایتگری که با هوشمندی انجام شده ، نکات زیبایی شناسانه جذاب دیگری هم دارد. فرشاد در سرودن اشعار بر روی بیتها با جسارت از وزنهای پیجیدهای استفاده کرده است که کمتر در رپ فارسی شنیدهایم . مثال در ترک خونهی خاله ترجیع بند به نسبت طوالنی است. در  همان ترک با تغییر ریتم در یک چهارم پایانی، تکست هم تغییر میکند و وزنی نسبتا طوالنی و متفاوت از باقی ترک دارد.

در «دیو و فرشته» بعضا جمله بندی های سنگینی وجود دارد و وقتی فرشته وارد میشود با یک تغییر ریتمی کوچک ، برای مدتی کوتاه وزن دیگری استفاده میشود و به اصل قطعه باز میگردد. در مجموع فرشاد در ترکهای مختلف از پاساژها زیاد و به خوبی استفاده کرده است. کاری که در این جنس موسیقی سخت درست از آب در میآید.

اگر بخواهیم تکستهای این آلبوم را مصرع بندی کنیم ، برخی از ترانهها مصرعهای طوالنی با وزنهای متفاوتی دارند. جالب اینکه بیتهای ساخته شده، پاسخگوی این وزنها هستند. و اینگونه نیست که اشعار به بیتها و کلیت موسیقایی هر ترک حقنه شده باشند.

در کنار همه این ویژگیهای خوب، آلبوم دچار نقطه ضعف مشخصی هم هست؛ رنگ آمیزی صوتی متنوعی ندارد. فرشاد از ابتدا تا انتها تک گو و تک خوان این ماجراست و درست که از حال و هوا و بعضا بیتهای متنوعی بهره برده اما تونالیته صوتی قطعات بسیار نزدیک به هم است و آلبوم را تا حدودی مُنوتون کرده است. در بوکلت آلبوم هم تاکید خاصی بر فضای یک دست تاریک و سیاه وجود داشت. تاکیدی که مخاطب را کمی اذیت هم بکند. شاید این محدودیت صوتی هم برآمده از جهان بینی و نگاه سیاه و تلخ آلبوم به زندگی است. در هر صورت این آلبومی نیست که مخاطب به عنوان اثری لذت بخش و سرگرم کننده به دوستش معرفی کند. این آلبومی برای مخاطبی با دیدگاه مشترک و جهان بینی اعتراضی است و ظاهرا فرشاد هیچ عالقهای نداشته که مخاطب غیر از این حلقه را خشنود کند. با این همه آلبوم اگر موتیفهای صوتی متنوعتری داشت میتوانست راحتتر با مخاطبش ارتباط برقرار کند. »رند« پیچیده و سخت است و برای درک شدن نیاز به گوش کردن چند باره دارد.

آلبوم فرشاد در ورای همه اینها یک واگویی شخصی از جامعه و جهان پیرامونش است. جهانی تلخ و سیاه که قهرمان رندش ناگزیر به مرگ زود رس است. رند با زندگی خودش از بدو تولد تا انتها مشکل دارد. او شاعر است و تا انتهای زندگی هرچه میتواند با هستی ستیز میکند اما زندگی همیشه از همه چیز قویتر است و با حذف او از هستی به راه خود ادامه میدهد.

به قلم “امیر بهاری”