آمیزه

رپ معترض یا «ژانر نکبت»

سعید قطبی زاده منتقد سینما، در یکی از برنامه های هفت در مورد تعدادی از فیلمهای جشنواره فجر از اصطلاح جالبی بنام «ژانر نکبت»  استفاده کرد. او گفت که بعد از «ابد و یک روز» این فیلمها سعی کردند با مثلاً نشان دادن مشکلات اجتماعی و اقتصادی طبقات کم درآمد جامعه در باد موفقیت آن فیلم قرار بگیرند، اما هیچکدام نظر مخاطب را جلب نکرده و اثری عمیق روی او نگذاشتند.

متاسفانه، این قضیه در مورد تعداد زیادی از آثار رپ ایران هم صادق است. آثاری ناموفق در پرداخت روایی، فضاسازی و خلاقیت فرمی که با دست مایه قرار دادن مشکلات اجتماعی و اقتصادی روز به دنبال عناوینی مانند «معترض به وضع موجود» یا «خلاف جریان» هستند. خالقان این آثار به خاطر عدم آگاهی اجتماعی سیاسی  یا عدم توانایی کافی هنری و یا در نگاهی بدبینانه صرفاً به علت ریاکاری و بخاطر جذب بیشتر مخاطب و معروف شدن، از حوادث پیش آمده در جامعه سوء استفاده میکنند و سعی میکنند عناوینی مانند هنرمند اجتماعی، مردمی و معترض را برای خود دست و پا کنند. در ادامه ویژگی‌هایی را که یک اثر معترض از دید نویسنده این یادداشت میبایست دارا باشد را توضیح میدهم:

اثر اعتراضی خشمگین است نه نالان و مستاصل:

آنچه هنرمند را بر آن میدارد که تحت تاثیر فشارهای محیط اطراف به وضع موجود اعتراض کند خشمی است که در درون او میجوشد. حال این خشم  در اثری مثل «آدم» از بامداد به صورت فروخته است و در اثری مانند «مجنون شهر» از سورنا فریاد زده میشود. ناله و استیصال بیشتر نشان دهنده عدم توانایی تغییر، تسلیم و پذیرفتن آن چه هست، است.

اثر اعتراضی از حوادث روز سوء استفاده نمی‌کند:

شاید بارها دیده‌ایم که بعد از اتفاقی در جامعه مانند خبر اختلاس، آتش سوزی، پربازدید شدن ویدئویی در فضای مجازی، تعدادی آهنگ با عنوانهای مشابه به این حوادث و یا اشاره به آنها بیرون می‌آید. اما کافی است که اشاره به این حوادث را از این آثار کنار بگذاری. هیچ پیام، خلاقیت و نکته ای فراتر از آن ندارند.

اثر اعتراضی خالقی آگاه به مسائل سیاسی اجتماعی دارد:

اعتراض زمانی میتواند نقطه ای درست را هدف بگیرد که خالق آن علل ریشه ای اتفاقات روزمره را بشناسد. خالق چنین اثری دیدی وسیعتر نسبت به معضلات متعدد جامعه خود دارد و  با هوشمندی میداند که در چه زمانی کدام موضوع را دست مایه کار خود قرار دهد. برای همین بازه‌اش برای انتخاب موضوع محدود به حوادث اخیر جامعه نمی‌ماند.

اثر اعتراضی در فرم خلاق و تواناست:

خالق یک اثر اعتراضی دغدغه آن را دارد که کارش بر روی مخاطب تاثیر بگذارد. برای همین هم در فضاسازی، روایت و اجرا تواناست و هم آنکه سعی میکند مدام یک فرم موفق را تکرار نکند. در واقع او باور دارد که اثر هنری‌اش قرار نیست حکم مسکن را برای دردهای مخاطب داشته باشد بلکه باید سعی کند با خلاقیت هر بار تلنگری باشد برای بیدار و پویا نگه داشتن ذهن او.

اثر اعتراضی به دنبال چهارچوب و کنترل شدن نیست:

هیپ‌هاپ فرهنگی نیست که قرار باشد آثارش را در چهار چوب های تعیین شده  تولید کند. این قضیه در مورد رپ به عنوان بخشی از این فرهنگ نیز صادق است. یک اثری اعتراضی قرار نیست اخبار و مقالات اجتماعی روزنامه ای رسمی مانند شرق یا شهروند را تکرار کند. همه ما متوجه محدودیتهای جامعه هستیم اما بدون جسارت و ریسک پذیری نمی‌توان خطوط قرمز را جابجا کرد.

جای تردید نیست که تعدادی از آثار اعتراضی شناخته شده در رپ ایران فاقد یک یا چند مورد از موارد بالا هستند ولی آنچه از نظر نویسنده مهم است از یک سو آگاهی مخاطبان در تفکیک آثار اعتراضی از کارهایی است که با سودجویی از احساسات مخاطب نسبت به حوادث و پدیده های روز سعی در معترض و رادیکال نشان دادن خود دارند و از سویی دیگر تشویق هنرمندی جوانتر رپ برای افزایش آگاهی و توانایی تحلیل درست نسبت به آنچه در جامعه خود میبیند است.

وبلاگ شخصی بهروز اقاخانیان

3 دیدگاه

  • درود خسته نباشید جناب اقاخانی .
    حقیقت امر اینه بنده چند روز پیش در تویتر هم با یکی از منیجر های شناخته شده رسانه ای حول محور این موضوع هم بحثی داشتیم این کامنت من هم پیرو همون بحث و اون قسمت از مقاله شما هست که فرمودید اومدن اثار در مورد مسائل و اتفاقات روز میباشد
    من مثل شما عقیده ندارم که این اثار نباید باشند
    اثار اعتراضی رو من خودم به دودسته
    سطح گرا و درون گرا تقسیم میکنم
    اثار سطح گرا هم باید وجود داشته باشند چراکه بمانند آن انگشت اشاره ای هستند که میگوید ((آنجا را ببین ))
    خوب علارقم همه گیر شدن اخبار باز کسانی هستند که آنجا را ندیده اند
    و مخاطب بعد اشنا شدن به این سبک اعتراض به سمت اثار درون گرا که بیشتر به مسائل ریشه میپردازد سوق داده میشود .
    از طرفی فراموش نکنیم
    شاید خیلی از این مسائل سطح گرا یا همان سطحی نگر که در اثاری مطرح میشوند در رسانه میلی یا منتشر نمیشوند و یا پوشش ضعیفی داده میشوند که همین اثار شاید باعث پرداخت بیشتر به آنها و ریشه آنها شود .
    برای نمونه اثار ضعیفی حول محور پلاسکو منتشر شد
    با آنکه خیلی سطحی به نیت همدردی ساخته شده بودند و به عمق شکاف های موجود در این حادثه نپرداخته بودند .اما عینن شاهد آن بودم که بعد این اثار رسانه های داخلی شروع نشان دادن دستکش های سفید خودی ها در این اتفاق شدند

    پس اینکه بگوییم این اثار نباشند هم معقول نیست .البته شما مستقیم نگفتید نباشد ولی خوب خط فکری را در مطالبتون القا کردید .
    در مورد سینمای نکبت که فرمودی وارد هیپ هاپ شده علت مخالفت جناب قطبی زاده با این دست اثار این است که نمیخواهند جهانیان از طریق رسانه سینما که جهانی تر از رپفارس میباشد داخل ایران را درست ببینید و فضای اعیانی و گل و بلبلی اثار سینمایی که هیچ حرفی در هنر سینما در سطح جهانی ندارند را با دریافت جوایز متعدد به زیر بکشد
    دقیقا حکایت فیلمهای دفاع مقدسی که تنها سطح را نشان میدهد
    به هرحال خسته نباشید
    و لذت بردم از مقالتون به خصوص قسمتی که هنرمند رو به پرورش نگرش سیاسی دعوت کردید
    ارزوی پیروزی و بهروزی دارم براتون
    بدرود

    • مرسی از نظرت. در مورد آثاری که بلافاصله بعد از حوادث روز منتشر میشه، موضوع باید و نباید نیست. بلکه ارزشگذاری است. افرادی که اصرار به این روش کار منتشر کردن دارند جدا از علتش که ممکنه هیجان زدگی یا فرصت طلبی باشه، چه از نظر ارزش هنری و نوع نگاه با هنرمندان بزرگتر فاصله دارند. البته این بمعنای پیشبینی در مورد آینده شون نیست. ممکنه تغییر کنند. و اینکه کارکرد اثر هنری فراتر از رسانه مانند روزنامه و سایت و صفحه های اجتماعی است که به پخش خبر، تحلیل و افشاگری میپدازند.